Jak podnieść ferrytynę? Plan krok po kroku

Żeby podnieść ferrytynę, najpierw ustal z lekarzem, dlaczego wynik jest niski. Potem zadbaj o dietę z żelazem hemowym (mięso, ryby) i niehemowym (strączki, pestki, pełne ziarna), jedzonym razem z warzywami lub owocami bogatymi w witaminę C. Gdy dieta nie wystarcza, preparat żelaza dobiera lekarz. Morfologię kontroluje się zwykle po kilku tygodniach, a ferrytynę po uzupełnieniu zapasu.

1. Przyczyna. Badania i rozmowa z lekarzem: skąd bierze się niedobór.
2. Dieta. Żelazo hemowe i niehemowe w codziennych posiłkach, z witaminą C.
3. Żelazo, jeśli trzeba. Preparat i dawkę dobiera lekarz na podstawie wyników.
4. Kontrola. Morfologia zwykle po około 4 tygodniach i ponownie po 2-4 miesiącach, ferrytyna po uzupełnieniu zapasu, zawsze według zaleceń lekarza.

1. Od czego zacząć, gdy ferrytyna jest niska?
2. Dlaczego przy stanie zapalnym wynik ferrytyny bywa mylący?
3. Co jeść, żeby podnieść ferrytynę?
4. Co utrudnia wchłanianie żelaza z jedzenia?
5. Kiedy potrzebne jest żelazo i kto je dobiera?
6. Jak długo trwa odbudowa zapasu żelaza?
7. Jak podnieść ferrytynę w ciąży i u dziecka?
8. Najczęstsze pytania o podnoszenie ferrytyny

Od czego zacząć, gdy ferrytyna jest niska?

Zacznij od ustalenia z lekarzem, dlaczego ferrytyna jest niska, bo od przyczyny zależy cały plan. Leczenie niedoboru żelaza zawsze ustala lekarz. Sama dieta nie wyrówna zapasu, jeśli organizm traci żelazo szybciej, niż je dostaje, albo nie potrafi go wchłonąć.

Najczęstsze powody niskiego wyniku to:

• za mało żelaza w diecie, np. przy restrykcyjnym odchudzaniu albo źle zbilansowanej diecie roślinnej,
• zaburzenia wchłaniania, np. przy celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna, zespole złego wchłaniania czy po niektórych lekach,
• utrata krwi, najczęściej przy obfitych miesiączkach, rzadziej przy przewlekłych krwawieniach z przewodu pokarmowego,
• większe zapotrzebowanie: ciąża, karmienie piersią, intensywny sport, okres szybkiego wzrostu u dzieci.

Razem z ferrytyną lekarz zwykle ocenia morfologię krwi, stężenie żelaza, a często też CRP i wskaźniki transportu żelaza (transferyna, saturacja transferyny). Każdą z tych przyczyn omawiamy szerzej w artykule o tym, jakie są przyczyny niskiej ferrytyny. Jeśli dopiero zastanawiasz się, czy Twoje dolegliwości mogą mieć związek z żelazem, zacznij od tekstu o tym, jakie są objawy niskiej ferrytyny. Czym jest samo białko i jak czytać wynik, wyjaśniamy w przewodniku o ferrytynie.

Dlaczego przy stanie zapalnym wynik ferrytyny bywa mylący?

Ferrytyna jest nie tylko magazynem żelaza, ale też białkiem ostrej fazy: przy infekcji albo przewlekłym stanie zapalnym jej stężenie we krwi rośnie, nawet jeśli zapasów żelaza brakuje.¹ Wynik „w normie" nie zawsze oznacza więc pełny magazyn.

Dlatego lekarz ocenia ferrytynę w kontekście innych badań, najczęściej CRP (wskaźnika stanu zapalnego) i saturacji transferyny. Wytyczne WHO z 2020 roku podają dla osób z toczącym się stanem zapalnym wyższy próg, poniżej którego ferrytyna może wskazywać na niedobór żelaza, niż dla osób zdrowych.²

Przewlekły stan zapalny może też utrudniać organizmowi korzystanie z żelaza. W praktyce oznacza to, że przy nieleczonej chorobie zapalnej (np. jelit albo stawów) sama dieta czy tabletki mogą nie przynieść oczekiwanego efektu. Dlatego diagnostyka i leczenie przyczyny są pierwszym krokiem, a nie dodatkiem.

Co jeść, żeby podnieść ferrytynę?

Jedz regularnie produkty z żelazem, łącząc źródła hemowe i niehemowe, a do posiłków z żelazem roślinnym dodawaj warzywa lub owoce bogate w witaminę C. Żelazo hemowe (z mięsa, podrobów i ryb) wchłania się wyraźnie lepiej i mniej zależy od reszty posiłku. Żelazo niehemowe (z roślin i jaj) wchłania się słabiej, a jego przyswajanie mocno zależy od tego, z czym je zjesz.³

Witamina C zwiększa przyswajanie żelaza. Dlatego najprościej dodać do każdego posiłku z żelazem jedno jej źródło z jedzenia: paprykę, natkę pietruszki, brokuły, kalafior, kiwi, truskawki albo owoce cytrusowe.

Wątróbka ma dużo żelaza, ale też bardzo dużo witaminy A, dlatego kobietom w ciąży zwykle się jej nie zaleca.

Normy ferrytyny, objawy jej niedoboru i to, jak czytać wynik badania, zebraliśmy w przewodniku o ferrytynie.

Co utrudnia wchłanianie żelaza z jedzenia?

Najbardziej przeszkadzają kawa, czarna herbata i kakao oraz wapń z mleka, jogurtu i żółtego sera, jeśli trafiają do tego samego posiłku co żelazo. Najprostsza zasada: pij kawę i herbatę, a nabiał jedz dopiero 1-2 godziny po posiłku bogatym w żelazo, a nie razem z nim.

Wchłanianie żelaza roślinnego ograniczają też fityniany, obecne w otrębach, pełnych ziarnach i strączkach. Nie trzeba ich unikać, bo same są dobrymi źródłami żelaza. Wystarczy je przygotować tak, żeby fitynianów było mniej: namaczać i gotować strączki, wybierać pieczywo na zakwasie, sięgać po kiełki i produkty fermentowane.

Bez mięsa też się da. Na diecie wegetariańskiej żelaza w jadłospisie bywa sporo, trudniej z jego wchłanianiem. Dlatego przy diecie roślinnej szczególnie opłaca się łączyć strączki, pestki i kasze z witaminą C i odsuwać kawę oraz herbatę od posiłków. Jeśli mimo to wynik pozostaje niski, o dalszych krokach decyduje lekarz.

U dzieci obowiązują te same zasady, ale ilości i ewentualne preparaty dobiera pediatra. Szczegóły opisujemy w artykule o tym, jak zadbać o ferrytynę u dzieci.

Kiedy potrzebne jest żelazo i kto je dobiera?

Preparat żelaza jest potrzebny wtedy, gdy dieta nie wystarcza do odbudowy zapasu albo niedobór jest duży, a o preparacie i dawce decyduje lekarz na podstawie wyników badań. Nadmiar żelaza szkodzi, dlatego nie warto przyjmować go na własną rękę tylko z powodu zmęczenia.

Przy większych niedoborach lekarz zwykle przepisuje preparaty na receptę, np. z siarczanem żelaza dwuwartościowego albo z kompleksem wodorotlenku żelaza trójwartościowego, który bywa wybierany także u osób z przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego. Przy mniejszych niedoborach stosuje się preparaty bez recepty, czasem połączone z kwasem foliowym. Gdy żelazo w tabletkach nie działa albo jest źle tolerowane, lekarz może rozważyć inną drogę podania.

Żelazo doustne może powodować dolegliwości żołądkowe, np. nudności, zaparcia albo ciemny stolec. Jeśli pojawią się uciążliwe objawy, powiedz o tym lekarzowi, zamiast samodzielnie odstawiać lub zmieniać preparat. Preparaty żelaza przechowuj poza zasięgiem dzieci: przypadkowe połknięcie przez dziecko jest groźne.

Jak długo trwa odbudowa zapasu żelaza?

Odbudowa zapasu żelaza trwa zwykle kilka miesięcy, dłużej niż poprawa samej morfologii. Przy leczeniu niedoboru żelaza preparat przyjmuje się najczęściej jeszcze około 3 miesięcy po wyrównaniu hemoglobiny, właśnie po to, żeby uzupełnić zapasy, czyli ferrytynę.⁴

Terminy badań kontrolnych ustala lekarz. Zwykle morfologię sprawdza się po około 4 tygodniach od rozpoczęcia leczenia i ponownie po 2-4 miesiącach, a ferrytynę ocenia po uzupełnieniu zapasu, żeby zobaczyć, czy magazyn się wypełnił.⁴ Jeśli wynik nie rośnie mimo diety i zaleconego żelaza, to sygnał, żeby wrócić do lekarza i jeszcze raz poszukać przyczyny, a nie zwiększać dawkę samodzielnie.

Przy samej diecie, bez preparatu, zmiany są wolniejsze i trudno je przewidzieć. Dlatego nie obiecujemy konkretnej liczby tygodni: tempo zależy od przyczyny, wyjściowego wyniku i tego, czy niedobór nadal się pogłębia.

Jak podnieść ferrytynę w ciąży i u dziecka?

W ciąży zapotrzebowanie na żelazo wyraźnie rośnie, zwłaszcza w drugiej połowie, dlatego o badaniu ferrytyny i suplementacji żelaza decyduje lekarz prowadzący. Nie przyjmuj preparatów na własną rękę. Normy, zalecenia i dietę w tym okresie opisujemy w artykule ferrytyna a ciąża.

U dziecka o badaniach i ewentualnym żelazie decyduje pediatra, a dawkę dobiera do wieku i masy ciała. Preparatów dla dorosłych nie podaje się dzieciom. Więcej piszemy w artykule o tym, jak podnieść poziom ferrytyny u najmłodszych.

Powiązane artykuły: ferrytyna a anemia, wypadanie włosów a niski poziom ferrytyny, ferrytyna a stres.

Najczęstsze pytania o podnoszenie ferrytyny

Jak podnieść ferrytynę dietą?

Dietą podnosi się ferrytynę, jedząc codziennie produkty z żelazem i łącząc je z witaminą C. Żelazo hemowe dają czerwone mięso, podroby, drób i ryby, niehemowe strączki, pestki dyni, kasze, pełne ziarna i zielone warzywa. Do posiłku dodaj paprykę, natkę lub owoce, a kawę, herbatę i nabiał odsuń o 1-2 godziny. Przy dużym niedoborze sama dieta zwykle nie wystarcza i plan ustala lekarz.

Jak podnieść ferrytynę bez mięsa, na diecie wegetariańskiej?

Na diecie wegetariańskiej ferrytynę podnosi się tymi samymi krokami, ale większą wagę ma wchłanianie. Jedz codziennie strączki, tofu, pestki dyni i słonecznika, kasze i pieczywo na zakwasie, zawsze z porcją warzyw lub owoców bogatych w witaminę C. Namaczaj i gotuj strączki, a kawę i herbatę pij między posiłkami. Jeśli wynik nie rośnie, o preparacie żelaza decyduje lekarz.

Jakie suplementy na podniesienie ferrytyny?

O suplemencie lub leku z żelazem decyduje lekarz na podstawie wyników badań, bo dawka i forma zależą od wielkości niedoboru i jego przyczyny. Przy dużych niedoborach stosuje się preparaty na receptę, przy mniejszych preparaty bez recepty, czasem z kwasem foliowym. Nadmiar żelaza szkodzi, dlatego nie warto zaczynać suplementacji na własną rękę ani łączyć kilku preparatów z żelazem jednocześnie.

Czy kawa i herbata utrudniają podniesienie ferrytyny?

Tak, kawa i czarna herbata wypite do posiłku ograniczają wchłanianie żelaza, zwłaszcza roślinnego, podobnie jak kakao i wapń z nabiału. Nie trzeba z nich rezygnować. Wystarczy pić je 1-2 godziny przed albo po posiłku bogatym w żelazo. Ta sama zasada dotyczy przyjmowania preparatu żelaza zaleconego przez lekarza: popijaj go wodą, nie kawą, herbatą ani mlekiem.

Czy witamina C pomaga podnieść ferrytynę?

Witamina C zwiększa przyswajanie żelaza, dlatego pomaga lepiej wykorzystać żelazo z jedzenia, zwłaszcza roślinne. Najprościej dodać do każdego posiłku z żelazem jej źródło: paprykę, natkę pietruszki, brokuły, kiwi, truskawki albo cytrusy. Witamina C nie zastąpi jednak żelaza ani leczenia przyczyny niedoboru, więc przy niskim wyniku plan i tak warto ustalić z lekarzem.

Jak podnieść jednocześnie ferrytynę i żelazo?

Ferrytynę i żelazo podnosi się tym samym planem, bo ferrytyna to zapas żelaza. Najpierw lekarz ustala przyczynę niedoboru, potem dieta z żelazem hemowym i niehemowym oraz witaminą C, a jeśli to nie wystarcza, preparat żelaza w dawce dobranej do wyników. Zwykle najpierw poprawia się morfologia i żelazo we krwi, a ferrytyna rośnie wolniej, przez kilka miesięcy.

Kiedy powtórzyć badanie ferrytyny?

Ferrytynę kontroluje się po uzupełnieniu zapasu żelaza, a dokładny termin ustala lekarz. Przy leczeniu preparatem żelaza najpierw sprawdza się morfologię, zwykle po około 4 tygodniach i ponownie po 2-4 miesiącach. Zapas odbudowuje się wolniej niż hemoglobina, dlatego zbyt wczesny pomiar ferrytyny może nie pokazać zmiany. Badanie w tym samym laboratorium ułatwia porównanie wyników.

Czy za dużo żelaza może zaszkodzić?

Tak, nadmiar żelaza szkodzi, bo organizm nie ma sprawnego sposobu, żeby się go pozbyć, i odkłada je m.in. w wątrobie. Dlatego preparaty żelaza przyjmuje się tylko przy potwierdzonym niedoborze i pod kontrolą lekarza. Wysoka ferrytyna nie zawsze oznacza nadmiar żelaza, bo rośnie też przy stanie zapalnym. Jej przyczynę ocenia lekarz. Preparaty żelaza trzymaj z dala od dzieci.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Wynik ferrytyny poza normą zawsze omów z lekarzem.

Źródła:

• WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: World Health Organization; 2020. https://www.who.int/publications/i/item/9789240000124
• Hurrell R., Egli I. Iron bioavailability and dietary reference values. The American Journal of Clinical Nutrition 2010; 91(5): 1461S-1467S.
• NICE Clinical Knowledge Summaries: Anaemia, iron deficiency. https://cks.nice.org.uk/topics/anaemia-iron-deficiency/
• Knovich M. A., Storey J. A., Coffman L. G., Torti S. V., Torti F. M. Ferritin for the clinician. Blood Reviews 2009; 23(3): 95-104.
• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności (witamina C: „zwiększa przyswajanie żelaza").
• Lek. med. Klaudia Knap, Ferrytyna, https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/152280,ferrytyna