Skąd biorą się zaparcia? Przyczyny i co rozregulowuje rytm jelit

Zaparcia biorą się z dwóch rzeczy naraz: ze spowolnionego pasażu treści przez jelito grube i z tego, że stolec traci w nim wodę, przez co twardnieje. Najczęstsze przyczyny w codziennym życiu to niska podaż błonnika, za mało płynów, mało ruchu, przewlekły stres i rozregulowany rytm dnia. Zaparcie samo w sobie nie jest chorobą, tylko objawem, a u większości dorosłych jest odwracalne przez zmianę tych kilku rzeczy.

Czym właściwie jest zaparcie i kiedy zaczyna się problem?

Zaparcie to nie jest jedna liczba wypróżnień, tylko zestaw objawów. W kryteriach diagnostycznych Rome IV zaparcie czynnościowe rozpoznaje się między innymi po tym, że wypróżnienia są rzadsze niż trzy w tygodniu, że towarzyszy im nadmierne parcie, twardy albo grudkowaty stolec, uczucie niepełnego wypróżnienia lub uczucie blokady, i że objawy utrzymują się przez co najmniej trzy miesiące [1].

Dla praktyki ważniejsze jest co innego niż sama częstotliwość. Norma jest szeroka: od trzech wypróżnień dziennie do trzech w tygodniu, więc dwa razy dziennie i co drugi dzień mieszczą się w tym samym zakresie. Problem zaczyna się wtedy, gdy zmienia się Twój własny rytm i pojawia się dyskomfort, a nie wtedy, gdy Twoja liczba różni się od cudzej. Rozpisaliśmy to szerzej w tekście o tym, ile razy dziennie powinno się wypróżniać.

Dlaczego jelita gubią rytm po wakacjach i po zmianie trybu dnia?

Jelito grube pracuje w rytmie dobowym, więc zmiana trybu dnia realnie przesuwa moment wypróżnienia. Aktywność skurczowa okrężnicy nie jest równomierna: rośnie wyraźnie po przebudzeniu i po posiłku, a w nocy niemal zanika. Ten rytm jest sterowany zegarem okołodobowym i jest wrażliwy na zmianę pory wstawania, pory posiłków i strefy czasowej [2].

Dlatego wrzesień jest dla wielu osób miesiącem, w którym rytm wypróżnień wraca do normy najwolniej. W wakacje przesuwa się pora wstawania, śniadanie bywa pomijane albo zjadane trzy godziny później, zmienia się dieta i dostęp do własnej łazienki. Po powrocie wraca stary grafik, ale jelita potrzebują kilku do kilkunastu dni, żeby się do niego dostroić. Zaburzenie rytmu okołodobowego wiąże się w literaturze z zaburzeniami motoryki przewodu pokarmowego, i to działa w obie strony: rozregulowany rytm snu i posiłków pogarsza motorykę, a uporządkowany ją porządkuje [3]. Co robić na miejscu, w trakcie wyjazdu, opisaliśmy osobno w poradniku urlopowicza.

Jak powstaje stolec i co decyduje o tym, jak szybko przechodzi?

O konsystencji stolca decyduje głównie czas, jaki spędza on w jelicie grubym. Okrężnica odzyskuje wodę z treści pokarmowej, więc im dłużej treść w niej zalega, tym więcej wody zostaje wchłonięte i tym twardszy jest stolec. To jest mechanizm, przez który spowolniony pasaż i twardy stolec prawie zawsze chodzą w parze.

Samo wypróżnienie to skoordynowany odruch, a nie pojedynczy skurcz. Bierze w nim udział motoryka okrężnicy, czucie w odbytnicy i rozluźnienie mięśni dna miednicy, a zaburzenie któregokolwiek z tych elementów daje inny obraz kliniczny, mimo że pacjent opisuje go tym samym słowem [4]. To tłumaczy, dlaczego u jednej osoby pomaga zwiększenie objętości treści jelitowej, a u innej nie pomaga wcale.

Co najczęściej spowalnia wypróżnienia w codziennej diecie?

Najczęstszą przyczyną dietetyczną jest po prostu za mało błonnika, a drugą w kolejności za mało płynów przy jednoczesnym zwiększeniu błonnika. Punktem odniesienia dla dorosłych jest około 25 g błonnika na dobę, a przeciętna dieta w krajach zachodnich dostarcza go wyraźnie mniej. Sama arytmetyka jest mniej oczywista, niż wygląda, dlatego rozpisaliśmy ją w tekście o dziennej dawce błonnika.

Warto tu rozdzielić dwie rzeczy, które w popularnych poradnikach są mylone. Błonnik nierozpuszczalny, na przykład otręby pszenne, zwiększa masę i uwodnienie stolca i pracuje mechanicznie. Błonnik rozpuszczalny i fermentowalny jest substratem dla mikrobioty jelita grubego. To nie są cechy zamienne, a „więcej błonnika" bez wskazania frakcji jest radą zbyt ogólną, żeby coś zmieniła [5]. Który wybrać, porównaliśmy w tekście o tym, jaki błonnik wybrać.

Poza dietą liczą się trzy rzeczy, które łatwo przeoczyć. Pierwsza to wstrzymywanie potrzeby: jeśli regularnie ją odkładasz, odruch słabnie. Druga to leki, bo zaparcie jest znanym działaniem niepożądanym wielu grup, między innymi części preparatów żelaza, opioidów i niektórych leków na nadciśnienie. Trzecia to stres i pośpiech przy jedzeniu, które zmieniają rytm posiłków, a więc i rytm pracy jelit.

Kiedy zaparcie wymaga kontaktu z lekarzem?

Do lekarza należy się zgłosić, gdy zaparcie pojawiło się nagle bez uchwytnej przyczyny, utrzymuje się mimo zmiany diety i nawodnienia albo towarzyszą mu objawy alarmowe. Objawy alarmowe to krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, silny ból brzucha, wymioty, niedokrwistość oraz każda nagła zmiana rytmu wypróżnień po 50. roku życia.

Konsultacji wymaga też sytuacja, w której zaparcie przeplata się z biegunką, oraz taka, w której stosujesz środki przeczyszczające dłużej niż kilka dni. Treść tego artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani diagnostyki.

Gdzie w tym miejscu jest Fiberbiom?

Fiberbiom to suplement diety, który dostarcza fermentowalnego błonnika prebiotycznego i colostrum w jednej saszetce dziennie. Zawiera arabinogalaktan z kory modrzewia (5000 mg w saszetce), czyli błonnik prebiotyczny, który w jelicie grubym jest fermentowany przez mikrobiotę do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, oraz colostrum bovinum Genactiv (1000 mg w saszetce). Opakowanie ma 15 saszetek, czyli 15 dni stosowania przy jednej saszetce dziennie.

W badaniu opinii na grupie 60 osób, po 30 dniach stosowania, 73% badanych potwierdziło, że Fiberbiom wspomaga regularne wypróżnianie, a 70%, że jelita pracują lepiej*. Pełne wyniki są opisane na stronach regularne wypróżnianie i płaski brzuch.

Saszetkę rozpuszcza się w 150 do 200 ml zimnego lub letniego płynu i wypija od razu, nigdy w gorącym napoju. Fiberbiom nie jest lekiem i nie służy do leczenia zaparć ani żadnej innej dolegliwości. Nie stosować przy nadwrażliwości na białko mleka krowiego. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Błonnik może wpływać na wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie, dlatego przy stałej farmakoterapii rozsądnie jest zachować odstęp czasowy i skonsultować to z lekarzem lub farmaceutą.

* Badanie opinii zrealizowane na 60 uczestnikach. Efekty po 30 dniach stosowania.

Najczęstsze pytania

Jakie są najczęstsze przyczyny zaparć u dorosłych?

Najczęstsze przyczyny to niska podaż błonnika, za mało płynów, siedzący tryb życia, nieregularne pory posiłków i wstrzymywanie potrzeby wypróżnienia. Do tego dochodzą przyczyny, o których łatwo zapomnieć: przewlekły stres, zmiana rytmu dnia po podróży lub urlopie oraz leki, bo zaparcie jest znanym działaniem niepożądanym wielu grup, między innymi części preparatów żelaza i opioidów. Mechanizm we wszystkich tych przypadkach jest wspólny: treść pokarmowa przesuwa się przez jelito grube wolniej, a im dłużej w nim zalega, tym więcej wody zostaje z niej wchłonięte i tym twardszy jest stolec. Dlatego zmiany, które skracają czas pasażu, działają zwykle skuteczniej niż doraźne przyspieszanie samego wypróżnienia.

Dlaczego mam zaparcia po powrocie z wakacji?

Po powrocie z wakacji zmienia się to, co najsilniej ustawia rytm jelit: pora wstawania i pora posiłków. Aktywność skurczowa jelita grubego nie jest równomierna w ciągu doby, rośnie po przebudzeniu i po posiłku, a w nocy niemal zanika, i jest sterowana zegarem okołodobowym. Kilka tygodni innego grafiku, inna dieta i brak dostępu do własnej łazienki przesuwają ten rytm, a powrót do dawnego planu dnia nie przywraca go natychmiast. W praktyce najszybciej pomaga uporządkowanie trzech rzeczy naraz: stała pora wstawania, zjedzone śniadanie i spokojne kilkanaście minut po nim, bo to wtedy odruch po posiłku jest najsilniejszy. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż dwa do trzech tygodni mimo tych zmian, warto skonsultować je z lekarzem.

Ile dni bez wypróżnienia to już zaparcie?

Za granicę przyjmuje się rzadziej niż trzy wypróżnienia w tygodniu, czyli w praktyce przerwy dłuższe niż dwa do trzech dni powtarzające się regularnie. Sama liczba nie wystarcza jednak do rozpoznania, bo norma jest szeroka i obejmuje zakres od trzech wypróżnień dziennie do trzech w tygodniu. W kryteriach Rome IV liczy się zestaw objawów: rzadkie wypróżnienia razem z nadmiernym parciem, twardym lub grudkowatym stolcem, uczuciem niepełnego wypróżnienia albo uczuciem blokady, utrzymujące się przez co najmniej trzy miesiące. Pojedyncza dłuższa przerwa po podróży, zmianie diety albo w stresie nie jest jeszcze zaparciem czynnościowym. Nagła zmiana dotychczasowego rytmu, zwłaszcza po 50. roku życia, wymaga natomiast konsultacji lekarskiej niezależnie od liczby dni.

Czy picie większej ilości wody pomaga na zaparcia?

Samo zwiększenie ilości wody u osoby prawidłowo nawodnionej zwykle nie zmienia rytmu wypróżnień, ale przy zwiększaniu podaży błonnika płyn jest warunkiem koniecznym. Błonnik działa razem z wodą: wiąże ją albo zwiększa objętość treści jelitowej, a przy niedostatecznym nawodnieniu efekt bywa odwrotny do oczekiwanego i pojawia się uczucie zalegania. Dlatego praktyczna zasada brzmi tak: jeśli dokładasz błonnik, dokładaj też płyn, a nie sam błonnik. Odwodnienie, na przykład w upale, przy gorączce albo przy intensywnym wysiłku, faktycznie nasila zaparcie, bo jelito grube odzyskuje wtedy z treści więcej wody. Porcję błonnika w proszku rozpuszcza się w 150 do 200 ml płynu i dobrze jest dopić po niej jeszcze szklankę wody.

Czy zaparcie może być objawem czegoś poważnego?

Tak, choć u większości dorosłych zaparcie ma przyczynę czynnościową i ustępuje po zmianie diety, nawodnienia i rytmu dnia. Sygnały, które wymagają kontaktu z lekarzem, to krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, silny ból brzucha, wymioty, niedokrwistość oraz nagła zmiana dotychczasowego rytmu wypróżnień, szczególnie po 50. roku życia. Konsultacji wymaga też zaparcie przeplatające się z biegunką i takie, które utrzymuje się mimo wprowadzonych zmian. Osobno warto sprawdzić przyjmowane leki, bo zaparcie jest częstym działaniem niepożądanym. Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani diagnostyki.

Podsumowanie

Zaparcie to objaw spowolnionego pasażu przez jelito grube, a nie osobna choroba. Trzy dźwignie, które w codziennym życiu zmieniają najwięcej, to podaż błonnika razem z płynem, ruch oraz uporządkowany rytm dnia, zwłaszcza stała pora wstawania i zjedzone śniadanie. We wrześniu, po wakacjach, najczęściej rozregulowany jest właśnie ten trzeci element, więc zaczynanie od niego ma sens przed sięganiem po cokolwiek innego. Objawy alarmowe i nagła zmiana rytmu po 50. roku życia wymagają konsultacji lekarskiej, a nie korekty diety.

Źródła

1. Mearin F, Lacy BE, Chang L, et al. Bowel Disorders. Gastroenterology. 2016;150(6):1393-1407. PMID: 27144627
2. Hibberd TJ, Ramsay S, Spencer-Merris P, et al. Circadian rhythms in colonic function. Front Physiol. 2023;14:1239278. PMID: 37711458
3. Duboc H, Coffin B, Siproudhis L. Disruption of Circadian Rhythms and Gut Motility: An Overview of Underlying Mechanisms and Associated Pathologies. J Clin Gastroenterol. 2020;54(5):405-414. PMID: 32134798
4. Heitmann PT, Vollebregt PF, Knowles CH, et al. Understanding the physiology of human defaecation and disorders of continence and evacuation. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2021;18(11):751-769. PMID: 34373626
5. McRorie JW Jr, McKeown NM. Understanding the Physics of Functional Fibers in the Gastrointestinal Tract: An Evidence-Based Approach to Resolving Enduring Misconceptions about Insoluble and Soluble Fiber. J Acad Nutr Diet. 2017;117(2):251-264. PMID: 27863994