Co antybiotyk robi z mikrobiotą jelit? Dlaczego po kuracji pojawiają się objawy

Antybiotyk działa na bakterie, ale nie umie odróżnić tych, które wywołały infekcję, od tych, które od lat mieszkają w Twoim jelicie grubym. Dlatego razem z celem kuracji ubywa części mikrobioty jelitowej, spada jej różnorodność i zmienia się skład. To właśnie ta zmiana, a nie sam lek, stoi za większością dolegliwości trawiennych zgłaszanych w trakcie antybiotykoterapii i przez kilka tygodni po niej. U zdrowych dorosłych mikrobiota w dużej części wraca do stanu wyjściowego, ale zajmuje to miesiące, nie dni.

Dlaczego antybiotyk działa też na bakterie jelitowe?

Antybiotyki o szerokim spektrum działają na całe grupy bakterii opisane wspólną cechą budowy, na przykład na strukturę ściany komórkowej. Bakteria chorobotwórcza w zatoce i bakteria komensalna w okrężnicy mogą tę cechę dzielić, więc lek dociera do obu. Substancja czynna wchłania się do krwiobiegu i trafia także do przewodu pokarmowego, a część antybiotyków dodatkowo wydziela się z żółcią prosto do jelita, gdzie zagęszczenie bakterii jest największe w całym organizmie.

To nie jest błąd ani działanie niepożądane w potocznym sensie, tylko konsekwencja mechanizmu. Warto ją znać z jednego praktycznego powodu: tłumaczy, dlaczego objawy jelitowe pojawiają się nawet wtedy, gdy antybiotyk jest przyjmowany dokładnie według zaleceń, a leczona infekcja nie ma nic wspólnego z układem pokarmowym.

Co dzieje się z mikrobiotą w trakcie kuracji i zaraz po niej?

Zmiana zaczyna się szybko, w ciągu pierwszych dni. Spada liczba gatunków, czyli różnorodność, a proporcje między pozostałymi grupami bakterii przesuwają się na korzyść tych, które kurację zniosły lepiej. Część mikroorganizmów znika z próbki całkowicie i nie wraca przez długie miesiące.

W badaniu, w którym zdrowi mężczyźni otrzymali czterodniową kurację trzema antybiotykami, mikrobiota jelitowa odbudowała się w większości w ciągu półtora miesiąca, ale po sześciu miesiącach wciąż brakowało części gatunków obecnych przed leczeniem [1]. To najważniejsza liczba w całym tym temacie: horyzont czasowy liczy się w tygodniach i miesiącach, nie w dniach trwania kuracji.

Drugi efekt jest bardziej praktyczny niż mikrobiologiczny. Kiedy ubywa bakterii, które na co dzień zajmują miejsce i zużywają dostępny pokarm, w jelicie robi się wolna przestrzeń. Ta przejściowa luka jest powodem, dla którego okres po kuracji bywa niespokojny trawiennie, nawet jeśli sama infekcja dawno minęła.

Ile trwa powrót mikrobioty do stanu wyjściowego?

Uczciwa odpowiedź brzmi: od kilku tygodni do kilku miesięcy, i zależy to od rzeczy, na które masz różny wpływ. Na część z nich nie masz żadnego: rodzaj antybiotyku, długość kuracji, wiek, stan wyjściowy mikrobioty, liczba wcześniejszych antybiotykoterapii. Na inne masz wpływ duży, i to one są tematem pozostałych tekstów w tej serii: dieta, podaż błonnika, regularność posiłków, sen i ruch. Co z tym zrobić po kolei, rozpisaliśmy w tekście o tym, jak odbudować mikrobiotę po antybiotyku.

Co się zmienia	Mechanizm	Horyzont czasowy
Różnorodność gatunkowa	lek działa na całe grupy bakterii, nie tylko na patogen	spadek w ciągu dni, odbudowa w większości do około 6 tygodni
Skład mikrobioty	przewagę zyskują gatunki mniej wrażliwe na daną substancję	część gatunków nieobecna jeszcze po 6 miesiącach
Konsystencja i rytm wypróżnień	mniej bakterii fermentujących, inna gospodarka wodna w okrężnicy	zwykle dni do kilku tygodni
Uczucie pełności i gazy	zmiana tempa fermentacji resztek pokarmowych	zwykle dni do kilku tygodni

Z tej tabeli wynika wniosek, który warto zapamiętać: objawy zwykle mijają szybciej niż wraca skład mikrobioty. Dobre samopoczucie po dwóch tygodniach nie oznacza, że w jelicie wszystko jest już takie jak przed kuracją, i odwrotnie, utrzymujący się dyskomfort nie oznacza, że nic się nie odbudowuje.

Skąd bierze się biegunka po antybiotyku?

Biegunka związana z antybiotykoterapią to najczęstsza dolegliwość w tym okresie i ma dwa główne mechanizmy. Pierwszy jest fermentacyjny: ubywa bakterii, które rozkładają docierające do okrężnicy węglowodany, więc niestrawione resztki wiążą wodę i zwiększają objętość treści jelitowej. Drugi to przerost pojedynczych gatunków w zwolnionej przestrzeni.

Skala zjawiska jest dobrze opisana. W przeglądzie klinicznym podaje się, że biegunka związana ze stosowaniem antybiotyków dotyczy około 5 do 25 procent osób przyjmujących te leki, zależnie od substancji i populacji [2]. Zdecydowana większość przypadków jest łagodna i ustępuje samoistnie po zakończeniu kuracji. Mniejszość wymaga diagnostyki, i właśnie o tę mniejszość chodzi w następnej sekcji.

U części osób kierunek jest odwrotny i po kuracji pojawia się raczej spowolnienie rytmu niż biegunka, czasem z uczuciem pełności i gazami. Oba warianty mają wspólne źródło, czyli zmianę tempa fermentacji w okrężnicy. Co robić w tym drugim przypadku, opisaliśmy w tekstach o tym, jak poprawić perystaltykę jelit oraz co na wzdęcia i uczucie ciężkości.

Osobno warto rozbroić częste nieporozumienie. Luźniejsze stolce w trakcie kuracji nie są powodem, żeby samodzielnie przerwać antybiotyk albo zmniejszyć dawkę. Decyzję o zmianie leczenia podejmuje wyłącznie lekarz, który je zlecił, a niedokończona kuracja jest problemem większym niż przejściowy dyskomfort.

Kiedy objawy po antybiotyku wymagają kontaktu z lekarzem?

Do lekarza należy zgłosić się, gdy biegunka jest wodnista i bardzo częsta, gdy utrzymuje się dłużej niż kilka dni po zakończeniu kuracji albo gdy towarzyszą jej objawy alarmowe. Objawy alarmowe to krew lub śluz w stolcu, gorączka, silny ból brzucha, wymioty uniemożliwiające picie, objawy odwodnienia oraz niezamierzona utrata masy ciała.

Pilnej konsultacji wymaga też sytuacja, w której biegunka zaczyna się lub wyraźnie nasila po zakończeniu antybiotyku, zwłaszcza u osób starszych, po hospitalizacji lub po kilku kuracjach pod rząd. Nie chodzi o straszenie, tylko o próg decyzyjny: takie objawy ocenia lekarz, a nie suplement i nie artykuł. Treść tego tekstu ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani diagnostyki.

Gdzie w tym miejscu jest Fiberbiom?

Fiberbiom to suplement diety, który dostarcza rozpuszczalnego błonnika i colostrum w jednej saszetce dziennie. Zawiera arabinogalaktan z kory modrzewia (5000 mg w saszetce), który w jelicie grubym jest fermentowany przez mikrobiotę do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych [3], oraz colostrum bovinum Genactiv (1000 mg w saszetce). Opakowanie ma 15 saszetek, czyli 15 dni stosowania przy jednej saszetce dziennie przed posiłkiem.

W badaniu opinii na grupie 60 osób, po 30 dniach stosowania, 73% badanych potwierdziło, że Fiberbiom wspomaga regularne wypróżnianie, a 70%, że jelita pracują lepiej*. Pełne wyniki są opisane na stronach regularne wypróżnianie i płaski brzuch.

Saszetkę rozpuszcza się w niewielkiej ilości zimnego lub letniego płynu i wypija od razu, nigdy w gorącym napoju. Fiberbiom nie jest lekiem, nie leczy żadnej dolegliwości i nie jest przeznaczony do stosowania w następstwie antybiotykoterapii ani w żadnym innym wskazaniu medycznym. Nie stosować przy nadwrażliwości na białko mleka krowiego. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Błonnik może wpływać na wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie, dlatego przy jakiejkolwiek farmakoterapii, w tym przy antybiotyku, zachowaj odstęp czasowy i skonsultuj to z lekarzem lub farmaceutą.

* Badanie opinii zrealizowane na 60 uczestnikach. Efekty po 30 dniach stosowania.

Najczęstsze pytania

Jak długo utrzymuje się wpływ antybiotyku na jelita?

Objawy trawienne zwykle mijają w ciągu kilku dni do kilku tygodni po zakończeniu kuracji, natomiast sam skład mikrobioty wraca do stanu wyjściowego dłużej. W badaniu na zdrowych dorosłych, którzy przyjęli czterodniową kurację trzema antybiotykami, mikrobiota odbudowała się w większości w ciągu około sześciu tygodni, ale po pół roku wciąż brakowało części gatunków obecnych przed leczeniem. Te dwa horyzonty łatwo pomylić, a to one tłumaczą pozorną sprzeczność: można czuć się dobrze, a jednocześnie nie mieć jeszcze pełnej różnorodności mikrobioty. Dla praktyki oznacza to, że zmiany w diecie warto utrzymać dłużej niż trwa sam dyskomfort, a nie odstawiać je w dniu, w którym objawy znikną.

Dlaczego po antybiotyku mam biegunkę?

Najczęściej dlatego, że ubyło bakterii, które w okrężnicy rozkładają docierające tam resztki węglowodanów. Niestrawione resztki wiążą wodę i zwiększają objętość treści jelitowej, co daje luźniejszy i częstszy stolec. Drugi mechanizm to przewaga pojedynczych gatunków, które zajmują miejsce zwolnione przez pozostałe. Biegunka związana ze stosowaniem antybiotyków dotyczy około 5 do 25 procent leczonych osób, zależnie od substancji, i w większości przypadków jest łagodna oraz ustępuje samoistnie. Wodnista i bardzo częsta biegunka, gorączka, krew w stolcu albo nasilenie objawów po zakończeniu kuracji wymagają kontaktu z lekarzem. Nigdy nie przerywaj antybiotyku samodzielnie z powodu luźnych stolców.

Czy każdy antybiotyk wpływa na mikrobiotę tak samo?

Nie. Największe zmiany wywołują antybiotyki o szerokim spektrum, bo obejmują działaniem więcej grup bakterii naraz. Znaczenie mają też droga podania, czas trwania kuracji oraz to, czy substancja wydziela się z żółcią do jelita, gdzie zagęszczenie bakterii jest największe. Do tego dochodzi punkt wyjścia: u osoby z bogatą, zróżnicowaną mikrobiotą ubytek jest proporcjonalnie mniej odczuwalny niż u kogoś po kilku kuracjach w krótkim czasie. Dlatego dwie osoby na tym samym leku mogą mieć zupełnie inne doświadczenie, i nie znaczy to, że któraś z nich robi coś źle.

Czy objawy mogą pojawić się dopiero po zakończeniu kuracji?

Tak, i jest to częste. Zmiana składu mikrobioty nie cofa się w dniu przyjęcia ostatniej tabletki, więc jelito przez pewien czas pracuje w innym układzie niż zwykle. U części osób dolegliwości zaczynają się dopiero wtedy, gdy antybiotyk zostaje odstawiony, co bywa mylące, bo trudno powiązać je z leczeniem, które już się skończyło. Objawy, które startują lub wyraźnie nasilają się po kuracji, zwłaszcza biegunka z gorączką albo z krwią w stolcu, wymagają jednak oceny lekarskiej. To sytuacja, w której czekanie nie jest dobrym pomysłem.

Czy po antybiotyku trzeba coś przyjmować na jelita?

Nie ma jednego obowiązkowego postępowania, które dotyczyłoby każdej osoby po każdej kuracji. U zdrowego dorosłego mikrobiota odbudowuje się w dużej mierze sama, a największą dźwignią, nad którą masz kontrolę, jest codzienna dieta: warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, pełne ziarna, czyli źródła błonnika fermentowalnego, oraz odpowiednia ilość płynów. Suplement może być uzupełnieniem tej rutyny, nigdy jej zamiennikiem. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży, karmisz piersią albo objawy są nasilone, decyzję o dokładaniu czegokolwiek skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie

Antybiotyk zmienia mikrobiotę jelitową dlatego, że działa na grupy bakterii opisane wspólną cechą budowy, a nie na jeden wybrany gatunek. Spadek różnorodności zaczyna się w ciągu dni, odbudowa u zdrowych dorosłych zajmuje w większości około sześciu tygodni, a część gatunków potrafi nie wrócić przez pół roku. Biegunka w tym okresie ma najczęściej podłoże fermentacyjne, dotyczy około 5 do 25 procent leczonych i zwykle jest łagodna. Objawy alarmowe, nasilenie dolegliwości po zakończeniu kuracji oraz biegunka u osoby starszej lub po hospitalizacji to sytuacje dla lekarza, a nie dla korekty diety. O tym, co realnie przyspiesza powrót do formy, piszemy w kolejnym tekście serii.

Źródła

1. Palleja A, Mikkelsen KH, Forslund SK, et al. Recovery of gut microbiota of healthy adults following antibiotic exposure. Nat Microbiol. 2018;3(11):1255-1265. PMID: 30349083
2. Bartlett JG. Clinical practice. Antibiotic-associated diarrhea. N Engl J Med. 2002;346(5):334-339. PMID: 11821511
3. Koh A, De Vadder F, Kovatcheva-Datchary P, et al. From Dietary Fiber to Host Physiology: Short-Chain Fatty Acids as Key Bacterial Metabolites. Cell. 2016;165(6):1332-1345. PMID: 27259147