Celiakia – co to jest, objawy, przyczyny

Od kilku lat na sklepowych półkach pojawia się coraz więcej produktów bezglutenowych. Jest to wynikiem rosnącej świadomości na temat celiakii, schorzenia autoimmunizacyjnego, na które cierpi około 1-2% populacji. Według ekspertów statystyki dotyczące tej choroby są mocno zaniżone. Okazuje się bowiem, że przebieg i objawy celiakii mogą być bardzo zróżnicowane, zwłaszcza u osób dorosłych. Z tego powodu wiele przypadków celiakii pozostaje niezdiagnozowanych.

Co to jest Celiakia?

Celiakia, określana również jako choroba trzewna lub enteropatia glutenozależna, to choroba autoimmunologiczna. Polega na nietolerancji glutenu, czyli silnej nadwrażliwości na ten składnik. Trwa całe życie, a jej objawy mogą być łatwe do zaobserwowania lub trudne w diagnostyce. Celiakia może ujawnić się w każdym wieku. Występuje zarówno u niemowląt, jak i osób po 80. roku życia.

U dzieci i dorosłych z celiakią spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia jelita cienkiego oraz zaniku kosmków jelitowych, czyli wypustek błony śluzowej jelit, które odpowiadają za przyswajanie substancji odżywczych z pokarmu. Konsekwencją nieleczonej celiakii bywają zaburzenia wchłaniania, niedożywienie i niedobory składników odżywczych.

Warto podkreślić, że nietolerancja glutenu i związane z tym dolegliwości występują również przy alergii na pszenicę oraz w nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten. Diagnoza jest istotna, ponieważ brak rozpoznania choroby trzewnej może prowadzić do powikłań.

Objawy celiakii

Celiakia prowadzi do różnorodnych objawów klinicznych, które nie ograniczają się do jelita cienkiego i mogą dotyczyć także innych narządów, między innymi skóry. W rezultacie symptomy mogą występować zarówno w obrębie układu pokarmowego, jak i poza nim.

Do częstych objawów celiakii u dorosłych zalicza się:

• biegunki oraz luźne stolce,
• wzdęcia i bóle brzucha,
• zgagę,
• utratę masy ciała,
• obniżony nastrój,
• nawracające afty w jamie ustnej,
• niedobory wynikające z zaburzeń wchłaniania.

Z kolei do częstych objawów u dzieci należą: niski przyrost masy ciała, nawracające afty, opóźnienie dojrzewania, problemy z koncentracją, niedokrwistość oraz zaparcia (rzadziej niż biegunki).

U dorosłych objawy bywają bardzo zróżnicowane (opisano ich około 200) i często pozajelitowe, dlatego rozpoznanie bywa trudne i wymaga diagnostyki prowadzonej przez lekarza.

Celiakia: diagnostyka

Badania zlecone przez gastroenterologa to jedyny sposób na rozpoznanie celiakii. Wśród zalecanych badań wymienia się przede wszystkim:

• biopsję jelita cienkiego (badanie histopatologiczne),
• badanie stężenia przeciwciał w klasie IgA lub IgG,
• testy genetyczne (HLA-DQ2/DQ8),
• badania laboratoryjne z krwi,
• endoskopię dwunastnicy.

Bardzo ważne jest, aby przed wykonaniem niektórych badań nie przechodzić na dietę bezglutenową, ponieważ może to zafałszować wynik. O doborze badań decyduje lekarz.

Jakie są przyczyny celiakii?

Przyczyny celiakii opierają się głównie na predyspozycjach genetycznych, a utrata tolerancji glutenu może pojawić się w każdym wieku. Czynnikami wyzwalającymi bywają na przykład zabieg operacyjny, przyjmowanie niektórych leków lub zakażenie żołądkowo-jelitowe.

Ryzyko jest większe u krewnych pierwszego stopnia osób chorych oraz u osób z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi i zespołami o podłożu genetycznym. Zachorowalność wśród kobiet jest około dwukrotnie większa niż u mężczyzn.

Jak często występuje celiakia?

Szacuje się, że około 1% populacji choruje na celiakię, przy czym duża część przypadków pozostaje niezdiagnozowana. W krajach zachodnich powyżej 70% rozpoznań dotyczy osób po 20. roku życia, mimo że objawy mogą występować już od dzieciństwa.

Celiakia: leczenie i dieta

Celiakia jest chorobą nieuleczalną, a jedynym sposobem postępowania jest ścisła dieta bezglutenowa prowadzona przez całe życie, zgodnie z zaleceniami lekarza i dietetyka. Przy niedoborach mikro- i makroelementów lekarz może zalecić odpowiednią suplementację, a pacjenci powinni pozostawać pod kontrolą i wykonywać kontrolne badania.

Bariera jelitowa a dieta przy celiakii

Poza samą dietą bezglutenową warto zadbać o dobrze zbilansowane, zróżnicowane odżywianie oraz codzienne nawyki wspierające pracę jelit. Prawidłowo funkcjonująca bariera jelitowa jest ważna dla ogólnego dobrostanu, dlatego warto wspierać ją stylem życia. Więcej o diecie sprzyjającej jelitom piszemy w artykule dieta na jelita. Ten materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Skutki nieleczonej celiakii

Nieprzestrzeganie diety bezglutenowej lub brak rozpoznania celiakii wiąże się z ryzykiem powikłań. W literaturze wymienia się między innymi osteoporozę, niedokrwistość, powikłania ciąży, a w skrajnych przypadkach zwiększone ryzyko niektórych nowotworów przewodu pokarmowego. Dlatego tak ważne są wczesna diagnoza i konsekwentne przestrzeganie zaleceń lekarza.

Celiakia: produkty dozwolone i zabronione

Dieta bezglutenowa wyklucza pszenicę, żyto, jęczmień oraz owies zanieczyszczony glutenem. Kluczowe jest uważne czytanie etykiet, ponieważ gluten bywa dodawany do wielu przetworzonych produktów.

Produkty dozwolone (naturalnie bezglutenowe): ryż, kukurydza, ziemniaki, gryka, proso (kasza jaglana), quinoa, amarantus, warzywa i owoce, jaja, mięso i ryby bez panierki, naturalny nabiał, orzechy, oleje, a także produkty z certyfikatem bezglutenowym.

Produkty zabronione: mąka pszenna i żytnia, zwykłe pieczywo i makarony, kasza manna i jęczmienna, otręby pszenne, wyroby cukiernicze z pszenicy, piwo oraz produkty przetworzone z dodatkiem glutenu (część wędlin, sosów, zup instant, słodyczy).

Przygotowując posiłki bezglutenowe, należy też unikać zanieczyszczenia krzyżowego, na przykład używając osobnej deski do krojenia pieczywa bezglutenowego.